Szaja Chaskiel Prywes

Dziedzic rodu, którego firma była w Warszawie przysłowiem: piąte pokolenie dynastii żelaza, współwłaściciel domu handlowego przy placu Grzybowskim, mąż Anny, mieszkaniec najnowocześniejszego domu przedwojennej Warszawy przy Złotej 7. To jego kamień zostanie wmurowany przed tym domem. Ta opowieść prowadzi przez sto dwadzieścia lat — rok po roku, dokument po dokumencie. Każdy fakt pochodzi ze źródła: z metryk warszawskiej gminy żydowskiej, z rejestrów handlowych, z prasy lat 1902–1938, ze spisów telefonicznych, z akt sądowych i z inskrypcji na kamieniach, które stoją na Okopowej do dziś. Tam, gdzie źródła milczą, milczy i ta opowieść.

I. Ród żelaza — 1825–1903

Historia zaczyna się około 1825 roku, w Warszawie doby Królestwa Kongresowego. Abraham Szmulowicz Prywes vel Ajzenman (1799–1855) — rodzina, z lewickiego rodu HaLevi, posługiwała się wymiennie dwoma nazwiskami — zakłada skład żelaza, który stanie się gospodarczym kręgosłupem rodu na pięć pokoleń. Interes dziedziczy jego syn, Reb Szaja Prywes: to od jego imienia firma będzie nosić nazwę „S. Prywes”, a samo imię wróci w tej opowieści jeszcze dwukrotnie. Za jego czasów rodzina staje się potęgą: jest właścicielem hipotecznym czterech posesji u samego placu Grzybowskiego — Graniczna 1 i 3, Grzybowska 1 i 3 — oraz dwóch klasycystycznych kamienic na północno-zachodnim krańcu placu, które stoją do dziś jako jeden z ostatnich ocalałych fragmentów żydowskiej Warszawy. Do rodu należy też, od 1882 roku, walcownia miedzi w Głownie-Osinach pod Łodzią.

I właśnie tam, 18 kwietnia 1900 roku — jak ustalili badacze dziejów zakładu — przyjeżdża ze swym warszawskim szwagrem młody francuski inżynier André Citroën. W napędzanej wodą walcowni Prywesów po raz pierwszy widzi drewniane koła zębate o uzębieniu daszkowym, których patent później odkupi. Odbicie daszkowych zębów — podwójny szewron — stanie się znakiem firmowym Citroëna. W każdym samochodzie tej marki jeździ dziś echo fabryki Prywesów.

27 listopada 1902 roku, na kilka miesięcy przed śmiercią, sędziwy Reb Szaja porządkuje sukcesję. „Kurjer Warszawski” donosi w rubryce „Informacje”:

W rodzinnych drzewach genealogicznych, prowadzonych do dziś przez potomków rozsianych po świecie, ocalały twarze pary, od której zaczyna się ta opowieść:

Warto zapamiętać te twarze podwójnie. Reb Szaja i Szejwa są pradziadkami nie tylko Szai Chaskiela, lecz także Beniamina Horowitza — Mendel i Tojba Sara byli rodzeństwem, a ich synowie braćmi ciotecznymi. Potomkowie Beniamina, którzy 21 sierpnia 2026 roku przybędą z Izraela na ceremonię, zobaczą więc na tych portretach własnych przodków.

Reb Szaja umiera 20 marca 1903 roku, przeżywszy lat 78. Jego macewa — „Jeszajahu, syn Awrahama Halevi” — stoi w rodowej kwaterze na cmentarzu przy Okopowej do dziś. Firmę obejmują synowie; na jej czele staje Luzer Prywes (1852–1924) — wkrótce nie tylko prezes zarządu, lecz i wiceprezes Zarządu Gminy Starozakonnych w Warszawie, kierownictwa największej gminy żydowskiej Europy, oraz delegat do struktur amerykańskiego Jointu.

II. Narodziny — 8 lutego 1904

W Warszawie przychodzi na świat Szaja Chaskiel Prywes — syn Mendla, młodszego z synów Luzera, i Mariem z domu Gitys. Chłopiec dostaje imię po zmarłym rok wcześniej pradziadzie-patriarsze; drugie imię, Chaskiel (Ezechiel), odróżnia go od licznych imienników w rozgałęzionym rodzie, w którym każda gałąź w każdym pokoleniu ma swojego Szaję. Dorasta w domu fabrykanta przy Wielkiej 18 — kilka minut piechotą od placu Grzybowskiego, gdzie ród waży żelazo od osiemdziesięciu lat.

III. Świat dzieciństwa — 1904–1917

Świat, w którym rośnie Szaja, jest światem ekspansji. 10 października 1907 roku „Nowa Gazeta” ogłasza, że jego dziadek i stryj zakładają fabrykę:

Gdy Szaja ma trzynaście lat, nazwisko rodu jest już w mieście przysłowiem — i to podwójnie. Na ulicy mawia się, że ktoś gra główną rolę „jak gwóźdź u Prywesów”. A satyryczny tygodnik „Mucha”, każąc fikcyjnemu hotelarzowi Abrahamowi Macherowi szukać wzoru wielkiego, światowego interesu, pisze:

Przysłowie przeżyje nawet świat, który je stworzyło. W 1947 roku, dwa lata po Zagładzie, ocalały warszawski dziennikarz żydowski Dawid Flinker wyda w Buenos Aires powieść „A hojz ojf Gżybow” — „Dom na Grzybowie”. Ilustrator okładki, chcąc jednym rysunkiem przywołać żydowski plac Grzybowski, którego już nie było, postawi na rogu kamienicy szyld: „Sz. PRYWES”.

Firma-matka reklamuje się w najlepszej prasie technicznej jako wyłączny przedstawiciel sheffieldzkiej marki Burys & Co. Ltd — stal z Anglii, żelazo z hut krajowych, wszystko pod adresem Graniczna 3.

IV. Luzer — prezes dwóch światów. 1918–1924

Aby zrozumieć świat, w którym dorastał Szaja, trzeba zatrzymać się przy jego dziadku — bo Luzer Prywes był kimś więcej niż przemysłowcem. Urodzony w 1852 roku (akt urodzenia nr 667 przetrwał w księgach: syn Szai i Szejny z Ejzenmanów), od 1902 roku stał na czele rodowej firmy — a równolegle wspiął się na sam szczyt żydowskiego życia publicznego stolicy: został wiceprezesem Zarządu Gminy Starozakonnych w Warszawie, kierownictwa największej gminy żydowskiej Europy, liczącej ponad trzysta tysięcy wiernych. Przypadły mu lata najtrudniejsze z możliwych: wielka wojna, głód, epidemie, fale uchodźców, potem odbudowa w młodym państwie. To wtedy został także delegatem gminy do współpracy z amerykańskim Jointem — organizacją, która ratowała wówczas żydowską Europę od głodu. Mało kto w tamtej Warszawie łączył dwa światy tak jak on: rano giełda żelaza, po południu sprawy gminy trzystu tysięcy dusz.

W 1918 roku, u progu niepodległości, w rodzinie powstaje nowe przedsiębiorstwo: dom handlowy „I. M. (Abr.) Prywes” przy placu Grzybowskim 10 — założony przez Icko-Majera, bratanka Luzera. To w tej firmie czternastoletni wówczas Szaja znajdzie kiedyś swoją drogę.

Zwieńczeniem prezesury Luzera jest przekształcenie rodzinnego interesu w spółkę akcyjną. 20 grudnia 1921 roku „Kurjer Warszawski” drukuje na pierwszej stronie ogłoszenie założycielskie: statut „Składów Żelaza S. Prywes w Warszawie Sp. Akc.” zatwierdzili ministrowie przemysłu i handlu oraz skarbu jeszcze 28 września 1920 roku, a pierwsze organizacyjne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszów odbyło się 31 lipca 1921 roku. Spółka — jak głosi ogłoszenie — prowadzi dalej „istniejący dotychczas w Warszawie Skład Handlu Żelazem pod firmą: Główny Skład Żelaza S. Prywes”. Dyrektorem Zarządzającym zostaje Luzer — jako jedyny „z prawem samodzielnego podpisywania wszelkiego rodzaju dokumentów”; pozostali członkowie zarządu podpisują tylko łącznie. Trudno o czytelniejszy obraz miejsca, jakie zajmował w firmie i w rodzinie.

24 marca 1924 roku Luzer umiera — „po długich i ciężkich cierpieniach, przeżywszy lat 73”. Kondukt wychodzi z rodzinnego domu przy placu Grzybowskim 10, a strony „Naszego Przeglądu” zapełniają nekrologi, których sama lista jest portretem zmarłego: zarząd spółki żegna prezesa; towarzystwo zdrowotne „Brijus” i Dom Starców żegnają dobroczyńcę; a personel firmy — własnym sumptem, dwoma osobnymi inseratami — żegna człowieka:

Firma, której pracownicy sami płacą za nekrologi właściciela, jest firmą prawdziwej wielkości. Rok później, 19 marca 1925 roku, rodzina odsłania na Okopowej pomnik — a kamieniarz kuje na nim tytuł, który mówi wszystko: „przewodniczący Gminy Żydowskiej w Warszawie”. Ta macewa stoi w rodowej kwaterze do dziś — i 21 sierpnia 2026 roku goście ceremonii będą mogli przy niej stanąć. Nowy zarząd spółki po śmierci Luzera to konfederacja całego rodu: obok dwóch dyrektorów spoza rodziny zasiadają w nim dwaj synowie Reb Szai i syn Luzera — stryjowie dwudziestoletniego wówczas Szai Chaskiela. Dziadek zostawił wnukom nie tylko firmę: zostawił wzór, że to nazwisko zobowiązuje wobec czegoś więcej niż ksiąg handlowych.

V. Stulecie — 1925–1933

W 1925 roku firma obchodzi stulecie, a branżowy „Polski Przemysł Budowlany” drukuje artykuł jubileuszowy:

Liczby z artykułu mówią same za siebie: składy przy Granicznej 3, placu Grzybowskim 10 i Kolejowej 65 z własną bocznicą; sto wagonów żelaza miesięcznego obrotu; narzędzia „w olbrzymim wyborze” z pierwszorzędnych fabryk Anglii; odbiorcy — „wszystkie towarzystwa budowlane i spółdzielnie mieszkaniowe”.

W 1926 roku ojciec i stryj Szai rejestrują własną fabrykę — Warszawską Fabrykę Narzędzi Stalowych przy Łuckiej 38, z kapitałem 110 000 złotych:

W 1929 roku umiera babka Cyrla, wdowa po Luzerze. A 7 października 1933 roku — Icko-Majer, założyciel domu handlowego. Spoczywa na Okopowej przy swoim ojcu Abramie, w tej samej rodowej kwaterze. Jego firma przechodzi na nowe pokolenie.

VI. Bracia M. i Sz. — 1934–1935

1 stycznia 1934 roku „Polska Gospodarcza” ogłasza wpis rejestrowy:

Przez rok przedsiębiorstwem spadkowym zarządza starszy z braci, Mordechaj. Dokładnie po roku sukcesja zostaje domknięta — „Monitor Polski” z 30 stycznia 1935 roku drukuje dwa wpisy naraz: zamknięcie starego rejestru i narodziny nowej spółki.

Trzydziestojednoletni Szaja Chaskiel jest odtąd współwłaścicielem rodzinnego domu handlowego — piąte pokolenie za tą samą ladą przy placu Grzybowskim 10, pod adresem, pod którym dziadek Luzer żył i umarł.

VII. „Prima Warszawa”. Anna. Złota 7 — 1936–1939

Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu opisuje firmę braci liczbami, które robią wrażenie do dziś: kapitał 100 000 złotych — i roczny obrót sięgający miliona. Blacha od angielskiej po kotłową, cyna, ołów; konta w Banku Handlowym i Powszechnym Banku Kredytowym; członkostwo w Centrali Związku Kupców. A adres telegraficzny firmy brzmi krótko i nieskromnie: „Prima Warszawa”.

Żoną Szai jest Anna — warszawska nauczycielka, rocznik 1910, córka kupieckiej rodziny Hartglasów. W spisach telefonicznych tych lat Szaja figuruje pod numerem 6-82-06 — tym samym, który firma podaje jako swój telefon kontaktowy: prywatna linia wspólnika jest wizytówką przedsiębiorstwa.

W 1938 roku numer 6-82-06 zaczyna dzwonić pod nowym adresem. Szaja wprowadza się — jako jeden z pierwszych lokatorów — do świeżo ukończonego gmachu włoskiego towarzystwa ubezpieczeniowego Assicurazioni Generali przy Złotej 7, zaprojektowanego przez Edwarda Ebera, z kinem Palladium w podwórzu: najnowocześniejszego adresu przedwojennej Warszawy.

VIII. Wojna. Getto. 6 września 1942

1 września 1939 roku Niemcy napadają na Polskę; Warszawa broni się do końca miesiąca pod bombami. W listopadzie 1940 roku okupanci zamykają mury getta, stłaczając za nimi około czterystu tysięcy ludzi na kilku procentach powierzchni miasta; głodowe racje, przeludnienie i tyfus zabijają dziesiątki tysięcy, zanim jeszcze zaczną się deportacje. Rodzina Prywesów znajduje się w obrębie dzielnicy zamkniętej: ojciec Szai, Mendel, mieszka ostatnio przy Przejazd 13, stryj Izaak Majer — przy Smoczej 8.

Ślad Szai w dokumentach urywa się tam, gdzie stanie jego kamień. Jeszcze w lipcu 1940 roku — na kilka miesięcy przed zamknięciem getta — urzędowy „Dziennik Obwieszczeń Miasta Warszawy”, wydawany po niemiecku i po polsku, notuje w wykazie mieszkańców: „Prywes Szaja-Chaskiel — Złota 7”. To ostatni przedwojenny adres, pod którym zapisała go administracja miasta — ten sam próg, w który 21 sierpnia 2026 roku wejdzie mosiężny kamień z jego imieniem.

22 lipca 1942 roku rusza Wielka Akcja: przez dwa miesiące, dzień po dniu, z Umschlagplatzu odchodzą transporty do komór gazowych Treblinki — wywiezionych zostaje około trzystu tysięcy ludzi. 6 września 1942 roku Niemcy zarządzają finał: wszyscy pozostali przy życiu mają stawić się w prostokącie ulic wokół Miłej — do tak zwanego kotła — na ostatnią wielką selekcję, po „numerki na życie”.

Tego właśnie dnia Mendel Prywes odbiera sobie życie. Przygotował się do śmierci z tą samą skrupulatnością, z jaką ród prowadził interesy: wcześniej przekazał siostrzeńcowi, Beniaminowi Horowitzowi, pieniądze „na ewentualny swój pogrzeb”. Beniamin zdołał pochować wuja na Okopowej — na tym samym cmentarzu, gdzie stoją macewy rodu. Po wojnie zezna przed sądem:

Aktu zgonu, „z powodu panujących dla ludności żydowskiej przy okupacji niemieckiej warunków”, nie sporządzono.

IX. Ostatnia droga — 1943

Od zamknięcia getta Żydom warszawskim nie wolno mieszkać poza jego murami; od października 1941 roku grozi za to kara śmierci. Szaja żyje mimo to po „aryjskiej” stronie — jako Stanisław, pod spolszczonym imieniem, którego używał na co dzień na długo przed wojną. W połowie stycznia 1943 roku Niemcy przeprowadzają w Warszawie i na trasach dojazdowych falę wielkich łapanek; tysiące zatrzymanych trafiają wprost do obozu koncentracyjnego na Majdanku. W nocy z 15 na 16 stycznia 1943 roku Szaja zostaje zabrany w łapance z pociągu pośpiesznego Częstochowa–Warszawa i osadzony w więzieniu w Piotrkowie Trybunalskim. Dwa dni później w getcie zaczyna się druga akcja wysiedleńcza.

9 lutego 1943 roku zostaje wywieziony do obozu na Majdanku. KL Lublin — bo tak brzmi oficjalna nazwa — to jedyny wielki obóz koncentracyjny III Rzeszy położony na oczach dużego miasta: koncentracyjny, jeniecki i ośrodek zagłady z komorami gazowymi naraz; prymitywne baraki, głód, wielogodzinne apele i epidemie zabijają na równi z egzekucjami. Zginie w nim około osiemdziesięciu tysięcy ludzi. Anna przez ponad trzy miesiące utrzymuje z mężem kontakt — wie, gdzie jest. 21 maja 1943 roku, jak ustali, Szaja zostaje zamordowany przez straż obozową. Ma trzydzieści dziewięć lat. Grobu nie ma; prochy ofiar Majdanka leżą pod kopułą mauzoleum na terenie obozu.

X. Anna. Droga wdowy — 1943–1948

Anna przetrwała po „aryjskiej” stronie — na dokumentach z nazwiskiem Szczepanko, ukrywając się u matki pod Warszawą; matkę w 1944 roku zabrało gestapo. Anna po wojnie zamieszkała w Gdańsku i stamtąd, 28 kwietnia 1947 roku, wystąpiła do Sądu Grodzkiego w Warszawie o urzędowe stwierdzenie zgonu teścia i męża — bo po Zagładzie nawet śmierć trzeba było udowadniać przed sądem.

Sprawę prowadzi adwokat dr Maurycy Karniol. Głównym świadkiem jest redaktor Polskiego Radia Władysław Pawlak — pod tym nazwiskiem żyje po wojnie Beniamin Horowitz, siostrzeniec Mendla, ten sam, który pochował go w getcie. Postanowieniem z 2 października 1947 roku sąd stwierdza zgon Mendla.

XI. Rodzina, która trwa

Beniamin Horowitz — syn Tojby Sary z Prywesów, siostry Mendla — pozostał po wojnie w Warszawie jako Władysław Pawlak i zmarł tu w 1986 roku. Jego syn Abraham, urodzony w czasie wojny, został uratowany jako małe dziecko przez Stanisława i Reginę Świdów, uznanych przez Yad Vashem za Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Abraham dożył 2018 roku w Izraelu; tam żyją jego żona Batia oraz dzieci — Nadav, Yuval i Hagit — z wnukami. Rodzina pozostaje w bliskim kontakcie z wnuczką swoich Sprawiedliwych, Małgorzatą Gronek.

XII. Kamień — 21 sierpnia 2026

O godzinie 9:00 przed domem przy Złotej 7 będzie wmurowanych dwanaście Kamieni Pamięci mieszkańców kamienic Złota 7 i Złota 9 — wśród nich kamień Szai Chaskiela Prywesa. W uroczystości wezmą udział prawnukowie Beniamina Horowitza, przybyli z Izraela, oraz wnuczka Sprawiedliwych. Przy jednym kamieniu spotkają się potomkowie ofiar, ocalonych i ratujących.

Szaja nie ma grobu. Ma za to trzy punkty na mapie Warszawy: rodową kwaterę na Okopowej — z macewami pradziada Reb Szai i dziadka Luzera — która przetrwała wszystko; plac Grzybowski, gdzie przez sto lat ród ważył żelazo; i próg domu przy Złotej 7, w który wejdzie mosiężny kamień z jego imieniem. Odtąd każdy, kto przejdzie Złotą, będzie wiedział, że mieszkał tu Szaja Chaskiel Prywes — dziedzic rodu, którego firma była w Warszawie przysłowiem, zamordowany na Majdanku w wieku trzydziestu dziewięciu lat.

Kalendarium

Nota o źródłach

Opowieść oparta jest wyłącznie na źródłach: aktach Sądu Grodzkiego w Warszawie (sprawa VII Zg. 1138/47, AP w Warszawie) z podaniem Anny Prywes, zeznaniem Władysława Pawlaka i postanowieniami z lat 1947–1948 oraz wpiętym do akt egzemplarzem „Obwieszczeń Publicznych” z 25 II 1948; metrykach warszawskiej gminy żydowskiej (m.in. akt urodzenia Luzera Prywesa nr 667/1852; indeksy JRI-Poland); rejestrach handlowych Sądu Okręgowego w Warszawie (1924, 1926, 1934, 1935); prasie lat 1902–1938: „Kurjer Warszawski” (27 XI 1902), „Nowa Gazeta” (10 X 1907), „Przegląd Techniczny” (1912), „Mucha” (13 V 1917), „Polski Przemysł Budowlany” (1925), „Obwieszczenia Publiczne” (1924, 1926, 1948), „Nasz Przegląd” (nekrologi 1924–1936), „Polska Gospodarcza” (1934), „Monitor Polski” (30 I 1935); Rocznikach Polskiego Przemysłu i Handlu 1936 i 1938; spisach abonentów warszawskiej sieci telefonów 1935/36–1939/40; dokumentacji cmentarza żydowskiego przy Okopowej (baza FDJC — kwatera rodowa 47); aktach osobowych (AIPN Gd); badaniach nad dziejami walcowni w Głownie-Osinach; relacjach i listach rodziny Horowitzów (2024–2026). Kontekst historyczny getta warszawskiego i KL Lublin podano za ustaleniami literatury przedmiotu i muzeów pamięci.

Opracowanie w ramach projektu upamiętnienia mieszkańców kamienicy przy ul. Złotej 7 i 9 w Warszawie · www.zlota7-9.com